Roemi en de Mevlevi orde

Sipko den Boer

Eeuwenlang was de Perzische dichter en mysticus Djelal-oed-din Roemí (1207-1273) alleen in het Midden-Oosten en Azië bekend. Maar nu heeft ook het Westen hem ontdekt als een van de allergrootste literaire en spirituele persoonlijkheden die de wereld ooit gekend heeft. Zijn meesterwerk, de Masnavî, een leerdicht dat zes boeken en zo’n 25.577 versregels beslaat, bestaat uit onderling verweven verhalen, metafysische bespiegelingen en hoge vluchten van lyrische inspiratie.
De levenswijsheid die Roemí in zijn werk tot uitdrukking brengt, openbaart een grote waarheid, namelijk dat al het leven één is.

Het innerlijke pad waarop Mevlânâ (Turks voor `onze meester') ons wijst, is een weg die door het hart gaat. Roemi heeft als mystiek dichter op geïnspireerde wijze gebruik gemaakt van het woord om zeer diepe, mystieke wijsheden uit de islamitische traditie over te brengen. Toch kwam hij telkens weer uit bij het gevoel dat woorden slechts stof zijn op de spiegel van de `ervaring’. In deze wereld is het zaak het hart te zuiveren, te polijsten en uiteindelijk te vervolmaken als een spiegel waarin Gods kwaliteiten zich weerspiegelen. De training van de Mevlevi-derwisjen bestaat daarom uit het onderwijzen en louteren van het hart. Het echte weten kómt immers uit het hart. We hebben het dan niet over het bloedpompende orgaan of een vaag beeld, maar over een bijzondere kwaliteit van de ziel, de kern van de psyche, de drempel tussen ego en geest, de plaats voor innerlijke openbaringen.

Iemand met een leeg en zuiver hart
weerspiegelt beelden van de Onzichtbare.
Hij wordt intuïtief en kent onze diepste gedachten,
want `de gelovigen zijn een spiegel voor elkaar’.

(Masnavî I, 3146-3147)

Wanneer we het hebben over `bewustzijn’ verstaan we daar meestal de bewustzijnsinhouden onder. In die zin kun je spreken van een politiek of een ecologisch bewustzijn. Bovendien kunnen we door waakzaam te zijn onderkennen hoe de inhoud van het bewustzijn – dat wat we denken - samenhangt met het gevoel. Door gewaar te worden in welke context ervaringen zich voordoen en je bewust te zijn van wat er in je omgaat kun je zelf zien wat je uit gewoonte in je geest vasthoudt.
Het lijkt soms net of emotioneel lijden gewoon deel uitmaakt van ons leven. Daarom is het prettig en troostend te horen dat het een doel dient. Veel van dat lijden is echter het gevolg van afgunst en wrok, ijdelheid en trots.

Waak in de tegenwoordigheid van Zijn luister
nauwlettend over je hart
opdat je niet door je gedachten wordt beschaamd.
Want Hij ziet schuld, oordeel en begeerte
even duidelijk als een haar in zuivere melk.

(Masnavî I,3144–3145)

Als je de eenheid herkent die aan het hele bestaan ten grondslag ligt, ervaar je dit steeds meer als een geschenk van goddelijke genade. Als je goed kijkt zie je dat alles bestaat in een volmaakte wisselwerking. Belangrijk hierbij is dat we vast gaan vertrouwen op Hem die ons onderhoudt, onze Vriend. Dan krijg je gaandeweg oog voor de dimensie die alle dingen toestaat te bestaan. In het dagelijkse leven zijn er veel dingen die onze aandacht vragen. Toch moeten we tegelijkertijd uitgaan van een kern die overal en nergens is. Dit kun je zien als de weg van het hart, een werkelijk aanwezig zijn in deze wereld. Als het hart is ontwaakt, word je je ervan bewust dat er een bepaalde, gepaste manier bestaat waarop je je tegenover je medemens dient te gedragen. God, het Absolute, is niet een ding naast alle andere dingen. Dat is de dimensie die al het bestaande mogelijk maakt en van waaruit zij hun zijn afleiden. De Koran zegt immers dat God ons meer nabij is dan onze halsslagader .

Wanneer de spiegel van je hart helder en zuiver wordt,
aanschouw je beelden die buiten deze wereld liggen.
Je ziet het beeld en zijn maker -
het tapijt van het spirituele uitspansel
en Degene die het uitspreidt.

(Masnavî II,72-73)

De spirituele oefeningen die Roemi kende waren gericht op het overstijgen van de dwangmatigheid van het onechte zelf om te komen tot islam, `onderwerping’ aan een hogere orde van werkelijkheid. Zonder deze onderwerping is het echte zelf verslaafd aan het ego en leeft op grond van de tegenstrijdige dingen die daarin opwellen in een toestand van innerlijke tweestrijd. Het verslaafde ego is afgesneden van het hart, het voornaamste orgaan voor het waarnemen van de werkelijkheid en kan zodoende de spirituele leiding en voeding waarin het hart voorziet niet ontvangen.

Het overwinnen van deze verslaving leidt tot de verwezenlijking en ontplooiing van ware menselijkheid. Spirituele rijpheid is het besef dat het zelf een afspiegeling is van het Goddelijke. God is de Geliefde, de Vriend, de transpersoonlijke identiteit. Liefde tot God leidt ertoe dat de minnaar zichzelf vergeet in de liefde tot de Geliefde.

Educatie en transformatie
Pas na de dood van Roemi heeft de Mevlevi-orde, de wervelende derwisjen, vernoemd naar Mevlana, zich verder kunnen ontwikkelen en verbreiden. De trainingscentra van de Mevlevi’s (Mevlevi-châne) verspreidden zich tot in Bosnië, Griekenland, Cyprus en over het hele Midden-Oosten. Deze Mevlevi-loges (Tekkeje) waren tijdens het Osmaanse rijk belangrijke centra voor kunst en cultuur. Al naar gelang de aanleg en interesse van de novice werd een holistisch programma voor innerlijke ontwikkeling samengesteld. Kalligraferen, kleding maken, koken, tuinieren, maar ook het bespelen van een muziekinstrument of het leren van een taal behoorden tot de mogelijkheden. Leren en werken gingen hand in hand. De aspirant die wilde toetreden onderging eerst een training van 1001 dagen bestaande uit dienstverlening in de keuken, maar leerde in deze periode tevens de rituele bewegingen van het biddend wervelen en volgde Perzische les om de Masnavi beter te leren begrijpen.
Door deel te nemen aan gezamelijke activiteiten zoals het spirituele gesprek (sohbet), gebed (namaz), gemeenschappelijk gedenken (zikr), muziek (samâ’) of individuele geestelijke oefeningen en studie komt men tot een juiste afstemming, waardoor een kader ontstaat waarin men elkaar en zichzelf beter kan leren kennen.
Roemi laat ons zien dat het binnen ieders bereik ligt de kunst van het liefhebben meester te worden. We kunnen onze liefde tot uitdrukking brengen door elkaar van dienst te zijn. De derwisj accepteert daarom een strenge discipline om het vuur van de liefde brandende te houden.

De kruier rent op de zware last af
en neemt haar van anderen over
omdat hij weet dat lasten de basis zijn voor gemak
en bittere dingen de voorbode van geluk.
Zie de kruiers kibbelen om het vrachtje!
Zo gaan zij te werk die de waarheid zien.

(Masnavi II,1834-1837)

De Mevlevi-traditie hanteert eigenlijk een principe van education permanente, die berust op liefde en waarbij die kracht zó wordt aangewend dat de mens ontwaakt en transformeert. De mens wordt gevormd door de oefeningen, kansen en verantwoordelijkheden die hem geboden worden, een heelwordingsproces waarbij het echte zelf een wezenlijk onderdeel wordt van het geheel en de goddelijke eigenschappen naar buiten kunnen komen.

terug naar boven