Bres Interview

Zijn, Handelen en Liefde

Interview met Kabir Helminski, auteur van de boeken Het wetende hart en Levend Soefisme

Er wordt wel gezegd dat alle mystieke wegen naar hetzelfde doel leiden. Waarom zou een westerling, die geworteld is in het joods-christelijke gedachte- en cultuurgoed, dan de weg van het soefisme volgen?

Kan een mens iets anders volgen dan wat hij of zij vanbinnen uit moet volgen? De Koran stelt dat culturele en religieuze verscheidenheid deel uitmaakt van het goddelijk plan opdat wij in alle eer en deugd met elkaar wedijveren en niet stagneren. Ik was ook in die cultuur geworteld en ik ben dankbaar dat ik een spiritualiteit heb gevonden waarmee ik mijn eigen cultuur kon overstijgen, met andere woorden, dat ik me kon ontdoen van de conditionering van die cultuur. Die de-conditionering werd teweeggebracht door een levende traditie van spiritualiteit die niet cultuurgebonden maar universeel is.

Kunnen wij, Nederlanders, die niet groot zijn geworden met de Koran en de context van de islam, het soefisme wel wezenlijk begrijpen? Met andere woorden, kun je het soefi-pad volgen zonder dat je moslim bent?

Je kunt beslist heel veel leren van de Koran. De Koran maakt bepaalde aanspraken: het is de leiding van Hem die de universa onderhoudt; het spreekt zichzelf niet tegen; het spreekt tot de condition humaine vanuit een gebied dat boven de geconditioneerde mens uit gaat; het is in wezen dezelfde boodschap die tot alle volkeren gekomen is, maar die wordt hier gegeven in het heldere licht van de historische tijd en is dus niet verdraaid. Het soefi-pad volgen is begrijpen wat religie of spiritualiteit in wezen is -- de overgave van het menselijke aan het goddelijke, de juiste relatie tussen het eindige en het oneindige. Islam is, met andere woorden, een ontvankelijk zijn voor God dat in harmonie is met wereld waarin je leeft.
 
De traditie kent een grote achting voor de profeet Mohammed -- vrede zij met hem -- en ziet hem als voorbeeld hoe we ons leven zouden moeten leiden. Kun je de leer van de Profeet -- vrede zij met hem -- die is ontstaan in een antieke, tribale samenleving, zo maar overzetten naar onze postmoderne samenleving?

Het voorbeeld van Mohammed heeft bijna veertienhonderd jaar mensen van allerlei culturen geïnspireerd. Het is een wonder over hoeveel dingen hij het bij het juiste eind heeft. Het is uitzonderlijk hoe hij wijsheid op onvergetelijke manier onder woorden wist te brengen. En toch is het niet de bedoeling dat we hem zien als onfeilbaar of als een god. Die vraag impliceert dat we alles wat Mohammed heeft gedaan of gezegd blindelings zouden moeten volgen en imiteren, maar wat te denken van de volgende uitspraken: Zoek kennis tot in China of De geleerde is boven de eenvoudige gelovige verheven zoals de maan verheven is boven de sterren of Eén uur van bewust reflecteren is meer waard dan zestig jaar bidden of Wee hem die deze religie voor anderen tot een last maakt?

Hoe letterlijk moeten we de vele voorschriften uit de Koran nemen, bijvoorbeeld die over de relatie man-vrouw en die over de relatie tussen de verschillende spirituele wegen?

Het antwoord is volgens mij in het algemeen dat we moeten proberen de bedoeling achter die voorschriften te begrijpen, maar dat we ze niet gedachteloos en mechanisch mogen toepassen. Op z'n best ontwikkelde de islamitische wetgeving zich tot een uiterst genuanceerd stelsel dat ten doel had de optimale voorwaarden voor spirituele verwezenlijking in het leven te roepen en de waardigheid van de mens te beschermen. We moeten de voorschriften van de Koran niet overboord gooien vanwege de Taliban en de manier waarop zij met de islamitische wet zijn omgegaan. Dat was meer iets van een primitieve, tribale manier van omgaan met die waarden.
We moeten erkennen dat de islamitische wetgeving soms is misbruikt, verwrongen en verkeerd uitgevoerd. Wij, mensen, zijn er keien in om de spirituele leiding die door de grote profeten, boodschappers en heilige tradities tot ons is gekomen naar onze eigen hand te zetten. Hoe kun je anders de redenaties verklaren die hebben geleid tot het verbranden van ketters, de met grote wreedheden gepaard gaande verovering van Noord- en Zuid-Amerika, de schade die het kolonialisme heeft aangericht, of meer recent, Bosnië, Ruanda en 9/11? Religie is gebruikt om die gruwelen te rechtvaardigen omdat je religie nu eenmaal kunt gebruiken om mensen te hersenspoelen. Als je op een objectieve manier naar de geschiedenis kijkt, blijkt dat, ondanks het feit dat in naam van de religie wel degelijk grove fouten zijn gemaakt, het wereldse denken tot nog veel meer geweld in staat is -- denk aan figuren als Stalin, Hitler, Mao en consorten -- omdat religie de mens mentaal en emotioneel in het gareel houdt.
De islam, het christendom, het jodendom, het boeddhisme zijn in wezen krachten die het goede in de wereld willen bewerkstelligen. De islam maakt zich echter met name sterk voor het scheppen van een meedogende samenleving waarin dingen als verdraagzaamheid en sociale rechtvaardigheid tot bloei kunnen komen. De meeste westerlingen kennen de islamitische geloofsovertuiging en wetgeving alleen als karikatuur. Denk je eens in hoe het de afgelopen veertienhonderd jaar in Europa zou zijn gegaan als daar de islamitische wet had gegolden: minder alcoholmisbruik; minder financiële schulden en een kapitaal dat het nut van het algemeen dient en níet het belang van financiële instellingen; verdraagzaamheid in religieus opzicht en het beschermen van minderheden; het beschermen van de rechten van slaven, waaronder het recht om de vrijheid te verwerven en ten slotte het pleit voor het afschaffen van de slavernij; het voorkomen van oorlog behalve als het gaat om mensenrechten en godsdienstvrijheid; min of meer gelijke rechten voor vrouwen, waaronder het recht om zelf bezit te hebben en het recht om te scheiden. Dit zijn enkele principes die in de Koran duidelijk uiteen worden gezet. Ze zijn misschien niet altijd en overal toegepast, maar het zijn wel principes die in de Koran geopenbaard zijn.
Moslims zijn er zich ook van bewust dat hun gemeenschappen baat zouden kunnen hebben bij de verworvenheden van de Europese Verlichting met name omdat moslimgemeenschappen de afgelopen eeuwen in een aantal opzichten zijn afgegleden. Ze hebben veel van hun dynamiek en creativiteit verloren. In een aantal belangrijke opzichten had de klassieke islamitische beschaving echter, anders dan in het Westen, niet dezelfde  behoefte aan een `Verlichting’.  Zo vond men bijvoorbeeld altijd al dat de islam verenigbaar was met objectief wetenschappelijk onderzoek. Tot voor kort beperkte de islam, zoals dat in Iran en andere landen altijd al het geval was geweest, doorgaans de macht en de zeggenschap van de geestelijken.  Democratie is geen westerse vinding. Het Arabische woord ‘sjaurá’ dat `overleggen om overeenstemming te bereiken’ betekent, staat als belangrijkste politieke principe in de Koran centraal. De eerste vier politieke/spirituele opvolgers van de Profeet Mohammed -- vrede zij met hem -- werden al in de zevende eeuw gekozen door vertegenwoordigers uit het volk. Kortom, we kunnen zeggen dat het stereotiepe beeld van de islam zoals dat door vele slecht geïnformeerde westerlingen wordt aanvaard geen recht doet aan de geest van gelijkheid, de sociale waarden, het respect voor wetenschap en onderwijs en het altruïsme die de moslimgemeenschap gedurende een groot deel van de geschiedenis hebben gekenmerkt.

Wat is volgens u voor de zoekende mens in de huidige tijd de grootste uitdaging?

Simpel gezegd, we ontwikkelen wel de middelen, maar zijn ons niet meer bewust van het doel. We hebben nauwelijks gevoel meer voor de kant die we op moeten en wat er voor ons mogelijk is. Het leven is, met name in de huidige westerse wereld, sterk gedepersonaliseerd en getrivialiseerd geraakt en wordt gedreven door denkbeeldige behoeften in plaats van door wezenlijke menselijke waarden. Het openbare leven wordt vrijwel geheel beheerst door commerciële boodschappen en beelden. We hebben, meer nog dan een politieke, een culturele en esthetische revolutie nodig. We moeten een dieper, meer spiritueel gevoel terugbrengen, dat duidelijk maakt wat het betekent om mens te zijn. We moeten de wezenlijke eigenschappen van het menszijn – aandacht, zelf-gewaarzijn, echte wil, vrij zijn van het ego, altruïsme, vrijgevigheid, innerlijke vrijheid en het vermogen tot liefhebben --  tot ontwikkeling brengen.

In uw boek Levend Soefisme biedt u inzicht in een hedendaagse, spirituele psychologie. In hoeverre is die benadering een antwoord op de hedendaagse nood van de westerse mens?

Verder bordurend op het thema van de laatste vraag: We moeten opnieuw formuleren wat spiritualiteit en religie zijn, iets wat berust op een objectief inzicht in de menselijke geest en niet gebaseerd is op dogmatische -- en soms irrationele -- theologieën. We moeten mensen leren hoe je tegenwoordigheid kunt wekken, hoe je je kunt bevrijden uit de gevangenis van negatief denken en reactieve emoties. Alleen zo kunnen we ons openstellen voor de goddelijke leiding die elk moment in ons hart wordt geopenbaard.
Echte spiritualiteit stelt zich ten minste drie dingen ten doel. Ten eerste, het opent ons voor een bewuste relatie met het goddelijke. Ten tweede, het vermindert de macht van het onechte zelf (het ego) doordat het de kwaliteiten van het hart naar buiten brengt waardoor ons ware zelf aan het licht komt. Ten derde, het transformeert onze menselijke betrekkingen en elk detail van ons leven op een positieve manier.

Kunt u het thema van de retraite (zie 6 juni 2004 in de agenda) nader toelichten?

De bedoeling van dit weekend is dat we onderzoeken wat we hier en nu weten en ervaren, dat we ons openstellen voor het oneindige en genieten van elkaars gezelschap terwijl we stilstaan bij de meest wezenlijke vragen in het leven van een mens: Waarom zijn we hier? Wat is er voor een mens mogelijk? Hoe kunnen we dat verwezenlijken? We onderzoeken dit aan de hand van de drie ervaringsgebieden -- Zijn, Handelen en Liefde -- en proberen die met elkaar in evenwicht te brengen. Dit doen we door te mediteren (werken aan jezelf en nadenken over jezelf), door met elkaar van gedachten te wisselen, door kennis te nemen van de wijze woorden en grote dichtkunst van het soefi-pad, door de zikr (chanting) en door dankbaar stil te staan bij ieder moment.

Enorm bedankt voor de goede vragen en dat mij de gelegenheid is geboden hierop in te gaan.

Uit: BRES Magazine, een onafhankelijk tijdschrift over keerpunten in mens en cultuur, april/ mei 2004, nummer 225.

terug naar boven

Home|Threshold Society|Mevlevi orde|Agenda|Artikelen|Boeken|Studiethema’s|Contact
The Threshold Society & The Mevlevi Order