De dergah van Mevlana in Konya

Abdülbâki Gölpinarli

De dergah van Mevlana lijkt op de meeste andere dergahs. De meeste bezoekers gaan juist hier naartoe omdat het de plaats (maqam) is van de Pir, de grondlegger van de orde. In wezen zijn andere dergahs meer gebouwd volgens het oorspronkelijke ontwerp.
Het dergah-complex bestrijkt een groot gebied en wordt aan alle kanten omsloten door muren. Hierin bevinden zich 4 deuren die naar de dergah leiden. De deur links van de weg die van de Sultan Selim Moskee komt en die ligt tegenover de Türbe, het Mausoleum, wordt de deur voor de derwisjen genoemd. Boven deze hoofdingang staat de inscriptie die al ter sprake is gekomen in een vorig hoofdstuk. De deur aan de rechterkant van de dergah wordt de chamoesjan-deur, de deur van de zwijgers, genoemd en komt uit op op de begraafplaats, hadikat al Arvah, de tuin der zielen. De deur aan de achterkant, vlakbij het mausoleum, wordt de deur van de Pir genoemd en de deur tegenover de deur van de chamoesjan, vlak naast de kamer van de tjelebi's wordt de deur van de tjelebi's genoemd.
Als je door de deur van de derwisjen binnenkomt, vind je rechts 4 en links 8 cellen. Aan de rechterkant in het gedeelte waar de cellen liggen, bevindt zich de meydan-e sjarif (5.6 x 9.5.m) en naast dit vertrek ligt een grote matbah, een keuken. Aan weerskanten van de keuken ligt een cel waarvan er één grenst aan de meydan. Achter de keuken ligt een ander mausoleum dat tijdens het bewind van Kanuni (1527–1528) voor Hurrum Pasha werd gebouwd. Tegenover de twee cellen aan weerskanten van de keuken en de drie cellen rechts van de hoofdingang staat een waterbekken dat het Sjab-e 'Oers, het Huwelijksnacht-waterbekken wordt genoemd. Aan weerszijden van de hoofdingang liggen twee rechthoekige tuinen. Langs de cellen loopt een gang en elke cel komt hierop uit. Het raam achter in de cel kijkt uit op de weg en het raam naast de deur kijkt uit op de tuin.
In het linkergedeelte, waar zich de acht cellen bevinden, vinden we een was- en toiletgelegenheid. Dit gedeelte is van het cellenblok gescheiden. Tegenover de keuken, links voor wie met zijn gezicht naar het mausoleum staat, liggen vijf cellen die precies evenwijdig lopen aan de andere acht cellen die aan de gang liggen. De ramen aan de achterkant kijken uit op de achtertuin en het raam aan de voorkant kijkt uit op de binnenplaats van het mausoleum. Voor die cellen ligt een grote tuin met een waterbekken en een fontein uit Kutahya, een geschenk aan Ulu Arif Celebi.
In de tijd van Yusuf Akyurt, de eerste directeur van het museum, werden de scheidsmuren van de cellen links en rechts van de hoofdingang gesloopt -- slechts een paar van de vijf cellen recht tegenover de cellen aan de linkerkant werden ongemoeid gelaten. De prachtige fontein van het waterbekken, gebouwd door Yavuz en later gerestaureerd door Abdulaziz, werd ook weggehaald. Het enige wat er nu nog staat is een waterbekken vol viezigheid en duivenpoep!
Tegenover het waterbekken, rechts van de ingang naar het mausoleum, bevond zich een verhoogde begraafplaats met een omheining. Dit stuk land is geëgaliseerd en de grafstenen zijn zo op elkaar gestapeld, dat ze niet meer leesbaar zijn. Achter de vijf cellen links van het waterbekken ligt een tuin. In die tuin ligt het appartement van de tjelebi's, dat tegenwoordig dienst doet als kantoor voor de directie van het museum. Achter dit appartement lag de oude keuken. Een deel van het mausoleum-gedeelte behoort nu tot het museum. Het grenst links aan cellen en rechts aan de keuken, de tuin der zielen, de overige begraafplaatsen en het grote mausoleum. Deze ruimte beslaat 6225 vierkante meter. Rechts van het mausoleum, tegenover de tuin der zielen, bevindt zich een hogergelegen vertrek, afgescheiden door een glazen wand. Dit vertrek heeft een raam dat uitkijkt op Mevlana's graf. Boven dit raam bevindt zich een afbeelding van een sikke met het volgende kwatrijn van Mevlana:

Alle deuren zijn gesloten behalve jouw deur.
Alleen een vreemdeling vindt de weg
naar jouw deur.
O jij, vrijgevige, die luister en licht verspreidt,
Zon, maan en sterren zijn jouw dienaren.

Roemi, Diwan-e Sjams-e Tabrizi,
Kwatrijn F. 1069

Dit was vroeger de kamer waar de tjelebi's hun gasten ontvingen en tegenwoordig is het een kantoor van de directie.
Tegenover de deur van de derwisjen ligt een voorportaal met marmeren vloer dat leidt naar het mausoleum. In dit gedeelte, dat wordt omgeven door een muurtje, is een deur, die is versierd met Arabische ornamenten. Aan beide kanten van de deur staat in reliëf het volgende couplet van Sultan Weled gekalligrafeerd:

O, zoeker, volg mijn raad met hart en ziel,
leg je hart op de drempel van de waarheid.

Door deze deur kom je in een vertrek. Toen het museum nog in gebruik was als dergah, waren hier de dédé's te vinden die verantwoordelijk waren voor het lezen van de Koran. Vandaar dat deze ruimte Hoedjra-e Tilavet, het leesvertrek, genoemd werd. Tegenwoordig wordt het gebruikt als expositieruimte, waar boeken, zilver-, goud- en houtsnijwerk tentoon worden gesteld.
Vanuit het leesvertrek leiden drie treden omlaag naar de hoofdzaal en daar bevindt zich ook een deur naar het mausoleum. Deze is gemaakt van zilver en wordt dan ook de zilverdeur genoemd. Op de beide vleugels van de deur staat een couplet waaruit blijkt dat die deur in 1599 door Hasan Pasha, de zoon van Mehmed Pasha, is geschonken.
De hoofdtombe is een grote, ronde, schemerige ruimte die wordt overdekt door drie koepels. De Mevlevi's noemen dit gedeelte Dahil-e Oshaq, de bron voor de minnaars, de plek waar de minnaar zich laaft, en Kademat-e Pir, de plaats, het niveau waarop de Pir zich bevindt. De andere graven, die worden overdekt door vijf koepels, bevinden zich in een drie treden hoger gelegen gedeelte aan de rechterkant van het mausoleum. Het gedeelte dat door de koepels wordt overdekt wordt Kibâb-e Aktâb, de koepels van de heiligen, genoemd.

Uit: Mevlânâ'dan Sonra Mevlevilik (De Mevlevi's na Mevlâna), Abdülbâki Gölpinarli. Vertaling uit het Turks door Nilufer Devecigil, Sipko A. den Boer en Aleid C. Swierenga

terug naar boven